ऐँजेरु

~ राजकुमार बानियाँ म कुनै साहित्यकार होइन । लेखपढमा रुचि राख्ने भएकाले लेखक या पाठक पक्कै हुँ । अखबारमा जागिरे भएकाले अन्तर्वार्ता लिइदिने व्यक्तिचित्र बनाइदिने या किताब समीक्षा छापिदिने फर्माइस थुप्रै आउँछन् । यस्तो फर्माइस पूरा गर्न त मुस्किल छ नै, टार्न पनि सकस छ । म आफूलाई अलि एकलकाँटे पनि ठान्छु । भीडमा मेरो खास रुचि छैन । भीडमा या एकान्तमा पनि चतुरहरुले ‘कन्डोम’ बनाइदिएको अनुभव छ । चर्चा यन्त्रमा खुम्चिनु महान् दुःख हो । कहिलेकाहीँ त लाग्छ भुरेटाकुरे लेखकहरुका बारेमा लेखेर मेरो यौवन सकिएको छ । भक्तपुरे मुकुन्द पोखरेललाई ‘साहित्यकार’ भन्न मलाई गाह्रो लाग्दैन । किनभने उनका कविता र निबन्धका दुई थान किताब मैले अद्योपान्त छिचोलेको छु । व्यक्तिगत रुपमा पनि पोखरेल मलाई ‘जेन्टलम्यान’ लाग्छ । त्यही विनम्रताका कारण होला मजस्तो अल्छीले पनि केही हरफ लेख्न लागॆको छु । नेपाली साहित्यमा कि महान् भन्ने भेटिन्छन् कि खत्तम भन्ने । तर म त्यसबीचको केही शब्द खोज्न चाहन्छु । मुकुन्द पोखरेल देवकोटा जस्ता भएनन् भूपिजस्ता बनेनन् या रिमालजस्ता बनेनन् भनेर आलोचना गर्नुको म कुनै...

~ राजकुमार बानियाँ ‘साहित्य अकादमी पुरस्कार पेन्सनपट्टाजस्तो’ एनसेल नेपाल लिटरेचर फेस्टिबलको ‘ह्याङ्ओभर’मा छ, काठमाडौँ। प्रज्ञा-प्रतिष्ठानको आँगनमा भारतका विनोद मेहता, अमिश त्रिपाठी, अद्वैता कला र मनप्रसाद सुब्बाको कद एउटै थिएन। यति हुँदाहुँदै पनि दार्जीलिङवासी नेपालीभाषी सुब्बा टड्कारो देखिने  नै भए। तिनीसँग एकछिन गफिने मोड खोज्दाखोज्दै कुनै सूत्रले गोप्य प्रसंग सुनाइदियो, “कवि त नागार्जुन डाँडातिर डेटिङ्मा गएका छन्।” अब नपछ्याएर भयो ? दार्जीलिङ् हिँड्ने अघिल्लो रात उनले समय मिलाए। हस्याङफस्याङ गर्दै पुतलीसडकको होटल तिरुपति, कोठा नम्बर ३०२ मा पुर्‍याए। “दिउँसोको घुमघाम कस्तो रह्यो त ?” हँसियाजस्तो धारलिो प्रश्नमा चकलेटी जवाफ आयो, “अँ, ओशो तपोवनतिर इन्गेजमेन्ट थियो।” यी त साँच्चै रोमान्टिक कवि रहेछन्। डेटिङ् र इन्गेजमेन्टका भाषा बोल्ने कविको उमेर कति होला ? मात्र ६० वर्ष। फेसनको सहर दार्जीलिङका यी टिपटप कविको हुलिया प्लस टूका विद्यार्थीको जस्तो छ। उनको पहिरन, अनुहार र हाउभाउले ६ दशकको इतिहास लुकाएको छ। अझ टिसर्ट र जिन्समा ठाँटिँदा त उनलाई कसैले बूढापाका भन्न सक्दैन। ...

~ राजकुमार बानियाँ पाठकहरूलाई भनिदि ऊँ, लेखपढ नै मेरो अम्मल हो । पढेका कुरा भने स्मरणमा खासै रहँदैनन् । कसै कसैले हरफका हरफ सुनाएको देख्दा उदेक लाग्छ । त्यसो त मैले रहरले पढेका पुस्तक एकदमै थोरै छन् । यस्तो लाग्छ– म धेरैजसो करले पढ्दो रहेछु । मेरो रुचि अलि फरक छ । अप्ठ्यारो खालको छु । कतिपयलाई ‘योग्य पाठक’ नलाग्न पनि सक्छ । ‘मोटिभेसनल’ पुस्तक छिचोल्ने  अठोट गर्दिन । पछिल्ला समय चर्चित र पुरस्कृत थुप्रै पुस्तक पढेको छैन । जस्तो : अन्तर्मनको यात्रा, जीवन काँडा कि फूल, सोच, खोज आदि । यी पुस्तक पढ्दै नपढ्ने मेरो प्रतीज्ञा भने गरेको छैन । अहिले बजारमा नयनराज पाण्डेको ‘लू’ र गौरा प्रसाईंको ‘मेरो जीवनका पाना’ को मौसम छ । यी पुस्तक पनि मैले पढेको छैन । कुनै समय पढिएला पनि । चार दिनको अन्तरालमा अक्षर क्रिएसन्सकी अर्चना थापाले मेरा नाममा दुई थान पुस्तक खामबन्दी गरी पठाइन् । पुस्तक रहेछ– ‘पाण्डुलिपि’ । कृष्ण धरावासीको बीसौं पुस्तक । पहिलोपटक पठाएको पुस्तक मेरो हाता परेन । त्यसको सूचना पाएलगत्तै अर्को आइपुग्यो । पछि दुवै हाता लाग्यो । अब दुवै थान पुस्तक त मैले कसरी पढ्नु ? त्यो एक ...

~ राजकुमार बानियाँ ‘ए कुमार, साहित्यमा यस्तो शोख हुनेले इतिहास किन पढेको त?’ ‘फर्स्ट लभ कहाँ सफल हुन्छ र दाइ! प्रेम साहित्यसँग, बिहे इतिहाससँग।’ नेपाली साहित्यकै स्टाइलिस लेखक शंकर लामिछाने र कुमार प्रधानबीचको दोहोरी हो, सन् १९६४ को। यतिमै खुलेको छ, कुमारको सम्पूर्ण परिचय। साहित्य र इतिहासमा उत्तिकै गहकिलो काम गरेका लेखक। प्रत्येक पटक काठमाडौं आउँदा कुमार उनै लामिछानेको महान मित्रता सम्झन्छन्। सिलगुढीमा पनि ‘मिस’ गरिरहने लेखक उनै हुन्छन्। खासमा लामिछानेसँग कुमारको चिनजान पत्नीहरूका माध्यमबाट भएको रहेछ। ‘मेरी पत्नी पूर्णिमाकी सहपाठी हुन्, लामिछानेकी रत्ना,’ उनी भन्छन्, ‘दार्जिलिङ, शंकरधामको मेरो निवासमा रत्ना, दीपशिखासहित शंकर जानुहुन्थ्यो, म यहाँ आउँदा उहाँकहाँ जान्थेँ।’ लामिछानेसँग साहित्य, कला, संगीत, इतिहासका कुइनेटाबारे घन्टौं संवाद हुन्थ्यो उनको। ती क्षण उनलाई अहिले पनि बौद्धिक उपलब्धि लाग्छन्। ‘शंकरदाइ बित्दा ठुल्दाजु गएजस्तो भयो,’ उनी भन्छन्, ‘उहाँको ठूलो कृति हेर्न पाइएन।’ कुमारको दुःखमनाउ ठिकै हो। सायद ‘ठूलो कृति’ भनेर उनले उपन्यासतिरै संकेत गरेका हुन्। पा...

~ राजकुमार बानियाँ कुकुरको जमात 'सप्तर्षि'को घेरामा छन्, मानवशास्त्री विहारीकृष्ण श्रेष्ठ, ७७। सप्तषिर्मध्ये ६ वटा कुकुर आँगनमै बरालिन्छन्, बडी गार्डजस्तो एउटा कुकुर भने विहारीसँगै उकालो लाग्छ। किचनदेखि बेडरुमसम्म पहुँच भएको त्यो कुकुर हो, गलेकृष्ण श्रेष्ठ। यो हाई प्रोफाइल कुकुरलाई बैठकको सोफामा बस्न कसैको अनुमति चाहिँदैन। गलेकृष्ण उच्च नश्लको कुकुर होइन। काठमाडौँकै सडकछाप गले बडो चाकरीबाज छ। पहिले विहारीपत्नी छाला रोग डाक्टर हीरामन प्रधानलाई रभिmायो, अहिले विहारीकै प्यारो भइसकेको छ। "पहिले अस्पतालमा डाक्टरसा'बको कुर्सीमुनि बस्थ्यो," गलेको कहानी सुनाउँछन् विहारी, "घरमा दरबन्दी खाली भएपछि अस्पतालबाट आएको हो।" पाटन, चाकुपाटको एउटा भित्री गल्लीमा रहेको विहारी बंगलामा भुस्याहा, खाते, सडकछापका रूपमा बदनाम कुकुरहरू मात्र छन्। तिनका व्यञ्जन विभिन्न छन्। त्यसमध्ये एउटा नियमित खान्की हो, कुखुराको टाउको। त्यो पनि एक किलो। आपतविपत्मा एउटा भेटेनरी डाक्टर तम्तयार छन्। कुकुरलाई आफ्नै ढाँचाको नाम दिने विहारीसँग तिनीहरूका थुप्रै प्रेम-प्रसंग पनि छन्। तर, यहाँनेर औत...

~ राजकुमार बानियाँ दुई थान गैरआख्यान पुस्तक छन्, उनका। दुवैमा लेखकको तस्बिर छैन। औपचारकि नाम, ठेगाना, शिक्षा र घरपरिवारबारे कतै उल्लेख छैन। यही 'अफबिट' शैलीले सौरभ, ५२, लाई 'मोस्ट मिस अन्डरस्टुड' बनाइदिएको छ। यी घाघडान अखबारी लेखकलाई छद्मनाम नै पर्याप्त लाग्छ। बाबुआमाले दिएको नाममा उनको कुनै लगाव देखिँदैन। औपचारकि नाम जोडेर पठाइने निम्ता र सम्बोधन स्वीकार गर्दैनन् पनि। चाहिनेभन्दा बढी चिन्न खोजेर व्यक्तिको स्वतन्त्रता हनन गर्नुलाई उनी साहित्यिक रोग मान्छन्। 'कान्तिपुर टेलिभिजनको फायरसाइड कार्यक्रममा नागरकिताको नाम आएपछि त्यो अन्तर्वार्ता मेरा निम्ति एउटा दुर्घटना मात्र बन्यो। एक दुःखद सम्झना,' पछिल्लो पुस्तक सौरभका पच्चीस वर्षमा उनले लेखेकै छन्, 'सक्कली नाम खोज्ने ठेक्का साहित्यकारले लिऊन्। सञ्चारकर्मीले किन लिन्छन् ?' तिनताक काठमाडौँमा थाहा पाएका दिनेश सत्याल नै तीन जना रहेछन्। यही झमेलामा उनले भूमिगत किसिमको नाम राखे, सौरभ। कतिपय लेखक सौरभ मै हुँ भन्दै हिँडे। कतिपयले सौरभकै नाममा लेखे पनि। प्रख्याती भनौँ या बदनामी। हरेक पत्रिकाका 'ओपेड'मा...

एक जमानाका 'किङ् अफ ट्रान्सपोर्ट’  ~ राजकुमार बानियाँ श्री पेचजस्तो पगडी, लामो दाह्रीजुँगा अनि हातमा बाला। शिखको परिचित हुलिया यत्ति हो। गुरुद्वारा गुरुनानक सत्संग कुपन्डोलका अध्यक्ष सरदार प्रीतम सिंह, ७८, भने यति सानो क्यानभासमा अटाउँदैनन्। उनी हुन् एक समय नेपालका 'किङ् अफ ट्रान्सपोर्ट'।खासमा त प्रीतम पाइलट रहेछन्। त्यसैले २१ अपि्रल सन् १९५४ मा फ्लाइङ् क्लब लखनउबाट जारी प्राइभेट पाइलट्स सर्टिफिकेट जतनसाथ राखेका छन्। तालिमका क्रममा उनले पाइपर कब, डेकोटा र टाइगर मोथ जहाज उडाए पनि। त्यो किमती प्यासेन्जर क्यारङि् लाइसेन्स प्रीतमकी आमाले भने मन पराइनन्। उनी पनि आमाको आदेशबाहिर गएनन्। पुख्र्यौली पेशामा आफ्नो प्रवेश खोतल्छन्, "मेरो प्यासन सैनिक बर्दी हो। एयरफोर्स ठानेर पाइलट कोर्स गरेँ, अन्तिममा आएर बाबुकै बिँडो समाएँ।" जम्मु कश्मीरमा पहिलोपटक ट्रान्सपोर्टमा हात हाल्ने पनि उनकै बाबु काआन सिंह रहेछन्। सीमावर्ती सहर लखनउमा एउटा विवाहमा आउँदा प्रीतमले सुनेछन्, भारतीय सेनाले नेपालमा सडक खोल्न लागेको अनि मालवाहक गाडी नभएको। व्यवसायी बाबुलाई लिएर नेपाल रवाना भएछन्, सन् १९...

~ राजकुमार बानियाँ/प्रदीप बस्याल टोनी हागन हाउसको पाँचौँ तलामा भेटिइन्, इङ्गर लिसानिभिच, ८४। हेयरब्यान्डले सेतो कपाल बाँधेकी तिनी ल्यापटपसामुन्ने थिइन्। उठेर अभिवादन गरसिक्दा ठ्याक्कै टेनिस कोर्टमा देखिने आफ्नै नातिनी अश्लेषाजस्ती। कुनै बेला 'रोयल होटलकी रानी' भनिने इङ्गरको एक्लो जीवन नै २७ वर्ष पुगिसकेछ। नेपालमा पहिलो होटल र पर्यटनको खाता खोल्ने बोरसि निकोलायभिच लिसानिभिचकी पत्नी हुन्, इङ्गर। जोसेफ कोन्राड र समरसेट ममका रचना पढेपछि तिनका रोमाञ्चकारी पात्र खोज्दै विश्वयात्रामा निस्केका अमेरकिी हेराल्ड स्टिफन्सले काठमाडौँको होटल याक एन्ड यतीमा सन् १९६१ मा भेटेका एक हिरो, बोरसि। स्टिफन्सले आफ्नो पुस्तक एसियन पोट्रेट्समा छुट्टी मनाउन युरोप गएकी इङ्गरलाई भेट्न नपाएको उल्लेख गरेका छन्। तिनै पात्रलाई भक्तपुरको गछेँ गल्लीमा भेट्यौँ हामीले। 'बोरसि अफ काठमाण्डू: अ किङ्डम अफ हिज ओन' शीर्षक पाठ पढ्दा बोरसि दन्त्यकथाका तिलस्मी पात्रजस्ता लाग्छन्। तिनकी पत्नीसामु कुन कुरा सोध्ने ? कुन कुरा नसोध्ने ? "म अन्तर्वार्ताभन्दा पनि कुरा मात्र गर्छु," इङ्गरले चस्मा खोल्दै भनिन...